چکیده : آیت الله منتظرى فقیهى جامع در همه ابواب فقه و نوآور و آگاه به زمان و نیازهای روز بود. همه تلاش خود را به کار می بست تا فقه را کاربردى نماید. او افزون بر شخصیت مبارز و اجتماعى، دیدگاه های فقهی را با زبان و تقریری جدید بیان می کرد. از ویژگی های روش تدریسی او توجه به سیر تاریخی و تطور آن است، هر گاه که به موضوعی از مسائل فقه می پرداخت، سخن از صاحبانِ آن اندیشه و آغازگران آن به میان می آورد و نشان می داد که چگونه این بحث شکل گرفته و در چه بستری بالندگی یافته و ناظر به چه نیازی و مسئله ای در میان مذاهب دیگر بوده است.
سیدمحمدعلی ایازی
یک سال از فقدان شخصیت بزرگ و کم نظیر دوران ما گذشت. دانشمندی از میان ما رفت که از سنین جوانی به درجه اجتهاد در فقه و اصول و فلسفه نایل گشت و خلاصهای از فقه ، اصول ، فلسفه ، عرفانِ و تفسیر اساتید بزرگوارش آیات عظام بروجردی و امام خمینی و علامه طباطبایی (ره) بود که با حافظهای بیمانند و استعدادی بینظیر و با سختکوشی و پشتکار، نمونه یک اسلامشناس جامع و عمیق و صاحب نظر و گزینش گر بود. وزانت علمی و مقام شامخ فقاهت و جامعیت حوزوی کمنظیر آن شخصیت فرزانه، بر هیچ یک از دانشمندان و فقهای معاصر خود پوشیده نبود و نیست؛ آن بزرگمرد که استوانه دانش، تقوی، زهد، مجاهدت و اخلاق بود، سراسر عمر شریفش را در ترویج معارف قرآن و اهلبیت (صلوات اللّه و سلامه علیهم اجمعین) و نمایاندن چهره اسلام ناب سپری نمود و همواره بر استیفای حقوق حقه مردم پافشاری کرد. نوای دلنشین تفسیر نهجالبلاغهاش همواره فریاد امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) را در گوش انسانها طنین انداز می کرد که چگونه باید در برابر ستم ها ایستادگی کرد و حق مظلومان را از ستم کاران گرفت. میراث ماندگار ایشان در حوزههای مختلف علوم اسلامی، ابداع راههای جدید در اندیشه دینی و گشودن افق های جدید در تحقیق و تدریس، و تربیت انبوه شاگردان مبرّزی است که در مکتب او به اجتهاد دست یافتند.مجموعه این امور به خوبی بر گستردگی دانش و تبحّر آن استاد فرزانه گواهی می دهند و بر غم جانکاه فقدان آن مرد بزرگ پس از گذشت یک سال از درگذشت او می افزایند.
دوران تحصیل
در زندگی نامه علمی آن فقیه والامقام میتوان به تحصیل علوم اسلامی، دانش فقهی، فلسفی، اندیشه و رویکرد علمی و اجتماعی و آثار علمی ایشان اشاره کرد: در بخش نخست، تحصیلات ایشان از حوزه علمیه نجف آباد و شهر بزرگ اصفهان آغاز میشود. ایشان تحصیلات مقدماتی را در این دو شهر در پیش اساتید مبرز و مشهور و وارسته گذرانید و پس از طی مدارج علمی به قم مهاجرت کرد و از محضر استادان بزرگ بویژه آیتاللّه العظمی بروجردی بهره فراوان برد، به گونه ای که در حیات آن فقیه بزرگ به عنوان مجتهدی مسلم دارای صلاحیت فتوا شناخته می شد. بخش عمده دیدگاههای فقهی آیتاللّه بروجردی توسط ایشان به رشته تقریر درآمد، که ایشان علاوه بر تقریر درس استاد حاشیهها و نظرات خود را نیز آورده است. از جمله میتوان به «نهایة الاصول»، «البدرالزاهر»، «الغصب والاجارة والوصیة» اشاره کرد، همچنین ایشان تقریراتی از استاد دیگر خود یعنی امام خمینی ارائه داده که اخیراً با عنوان محاضرات فی الاصول، توسط موسسه تنظیم و نشر آثار استاد نشر یافته است وشامل مباحث استصحاب، تعادل و تراجیح ، اجتهاد و تقلید می باشد.
دانش فقهی
آیت الله منتظری فقیهی جامع در همه ابواب فقه و نوآور و آگاه به زمان و نیازهای روز بود. همه تلاش خود را به کار می بست تا فقه را کاربردی نماید. او افزون بر شخصیت مبارز و اجتماعی، دیدگاه های فقهی را با زبان و تقریری جدید بیان می کرد. از ویژگی های روش تدریسی او توجه به سیر تاریخی و تطور آن است، هر گاه که به موضوعی از مسائل فقه می پرداخت، سخن از صاحبانِ آن اندیشه و آغازگران آن به میان می آورد و نشان می داد که چگونه این بحث شکل گرفته و در چه بستری بالندگی یافته و ناظر به چه نیازی و مسئله ای در میان مذاهب دیگر بوده است. او همواره این سخن را از استاد خود تکرار می کرد که فقه شیعه ناظر به فقه اهل سنت است و کسی که می خواهد این فقه را به خوبی بشناسد، باید فقه آنان را بشناسد و خود در این جهت احاطه کامل داشت. همچنین ایشان در احاطه بر احادیث و نقد و بررسی روایات پیامبر و اهل البیت (ع) عمری را سر کرده بود، لذا هم در «علم الحدیث» و هم در «درایت حدیث»، یعنی هم در بحث شناخت روایات از نظر سند، و هم در بحث فهم معنای روایات، عالمی متبحّر بود. به هنگام تدریس، برای نقد آرا به نقد حدیث و رجال و شناسایی طبقات می پرداخت و همواره به این نکات اشاره می کرد. اهتمام ایشان به حدیث تنها در فقه نبود. او علاوه بر بهرهگیری در استنباط احکام شریعت، کوشید تا حدیث را وارد زنگی مردم کند، و افزون بر شرح و تفسیر نهجالبلاغه، به شرح و تفسیر احادیث اصول کافی همت گماشت و در سخنرانی های مردمی خود کوشش داشت که برای مردم حدیثی را بخواند و نکات آموزنده آن را برای مخاطبان بیان کند.
این تسلط در فقه، حدیث، رجال تا جایی بود که برخی از مراجع بزرگ گذشته ایشان را افقه الفقهای عصر خویش بنامد. و در نتیجه ایشان، حتی در تئوریها، سرآمد بسیاری از فقهای حوزه بود. آیت الله منتظری به دلیل احاطه داشتن بر احکام اجتماعی دین، فقهی واقع گرا و ناظر به واقعیتهای جامعه داشت که در سطح کلی می توانست کمک زیادی به حل مشکلات عملی مردم بنماید و احکام دین را در حوزه های اجتماعی و مدنی اجراپذیر گرداند، آن چنان که، امام (ره) برای گشودن گرهها و مشکلات فقهی جامعه و حکومت، مسائل را به ایشان ارجاع میداد تا به فتوای ایشان عمل شود.
از سوی دیگر ایشان تأثیر بسزایی در توسعه فقه سیاسی و گشودن بابهای جدید در حکومت اسلامی و احکام مدنی و توسعه سیاسی و جمهوریت نظام داشتند و با نوشتن کتب مهمی در حوزه فقه حکومتی سبب رشد فقه سیاسی و حکومتی شدند، زیرا فقه شیعه در دورههای طولانی در جریان حکومت قرار نداشت و فتاوای فقهای شیعه بیشتر شکل فردی داشت و در حوزه خصوصی بود. بنابراین بخشهایی از فقه که به امر حکومت و حقوق جامعه و نقش مردم در حکومت و حقوق متقابل مردم با حکومت مربوط میشد، مورد توجه فقها قرار نگرفته بود، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با شکلگیری نظام جمهوری اسلامی که براساس جمهوریت و شعار رجوع به آرای مردم تشکیل یافته بود و امید می رفت که چنین نظامی برپا شود، تعارض آن اندیشه با فقه اجتماعی و تأکید بر حقوق به جای تکلیف، مشکلاتی را در حوزه فقه حکومتی برجای گذاشت. ایشان با نوشتن کتابهایی ارزشمند در این حوزه توانست بابهای جدیدی در فقه حکومتی و نظامی مبتنی بر آرای مردم ارائه دهند و با طرح آن بحثها برای فقه سیاسی شیعه خدمات گستردهای انجام دهند.
آیتاللّه منتظری از یک سو با فتاوی و نوآوریهای فقهی که در حوزه احکام اقتصادی، حقوقی، سیاسی، مانند ضرورت آزادی بیان و اندیشه، حقوق مخالفان، حقوق بشر و روابط میان ملل میدادند، موجب گشایش درپژوهشهای جدید در اجرای احکام اسلامی میشدند و از سویی دیگر در حوزه علمیه این بحثها را در میان شاگردان و نواندیشان دینی و فقها باز کرده و در معرض تلاشهای علمی آنان قرار دادند.
فلسفه
بی گمان آیت الله منتظری یک فیلسوف و متکلم عصر خود بود که پس از سالها تحصیل و تدریس کتابهای گوناگون شفای بوعلی سینا و اسفار ملاصدرا و اصحاب مکتب او، فلسفه مشاء و حکمت متعالیه را به خوبی تحلیل و تقریر می کرد و بر این اساس، به تبیین نکات اعتقادی و تثبیت مسائل بحث انگیز آن در الهیات، همچون توحید، وحی، و مبدء و معاد می پرداخت و دانش فلسفی وی در آثار و نوشته هایش و یا در شرح نهج البلاغه نمود پیدا کرده است. اما با این همه هیچ وقت نمی خواست که با اصطلاحات فلسفی یا کلامی بازی کند و از این ناحیه مخاطب خود را با عبارت های مبهم سردرگم سازد.
درس فلسفه او شگفت انگیز بود، هم سهل و آسان بود و هم ممتنع، که در لابلای آن به بیان دشوار ترین مباحث فلسفی و قواعد و اصول مهم آن می پرداخت و نکات مهم عقلی را با زبان ساده تحلیل و تبیین می کرد. درس های شرح منظومه ایشان همچنان شاهدی است بر احاطه، توانایی در بیان و آسان کردن مطالب و تقریری جدید از مهم ترین مباحث الهیات فلسفی. نمونه روشن این ساده سازی مطالب عمیق را می توان در شرح خطبه اول نهج البلاغه مشاهده کرد. در حوزه اعتقادات فلسفی و کلامی، مانند بیان حقیقت وحی و پاسخ به شبهات آن چندین مقاله و رساله تألیف کرد تا بهره فلسفه و کلامش را به مردم رسانده باشد. او در دفاع استدلالی از معتقدات شیعه و با متانت تمام، به رد شبهات علمای اهل سنت، و برخی وهابیون، اقدام کرد و دامن شیعه و پیروان اهل بیت (ع) را از اتهامات بیپایه و اساس آنها پاک کرد.
روش علمی
روش آیت الله منتظری در امتداد روش تطبیقی استاد بزرگوارش آیت الله بروجردی و سنت فقهی مکتب قم بود. در فقه تطبیقی و بهره گیری از منابع گوناگون و بررسی اقوال، از شیوه علمی و منصفانه استاد خویش بهره می برد و همواره در درس خود از نظریات فقهای بزرگ اهل سنت هم استفاده میکرد. در مراجعه به منابع، احادیث و اقوال بر خواندن عین مطالب کتاب ها به صورت مستقیم اصرار داشت و به منابع اهل سنت به کتابهای خودشان به صورت مستقیم مراجعه می کرد. به همین دلیل در آثار ایشان ما شاهد حجم انبوهی از منابع، بویژه کتابهای فقهی، تفسیری و آیات الاحکام اهل سنت و مذاهب و فرقه های دیگر هستیم.
یکی دیگر از ویژگیهای ایشان اهتمام به درس و تحقیق و تدریس در طول زندگی پرفراز و نشیب خود بود به گونه ای که در سخت ترین شرایط از کار علمی دست بر نمی داشت. به همین دلیل در طول دوران مبارزه هیچگاه تدریس را رها نکرد. حتی زمانی که در زندان به سر میبرد، نیز دست از تدریس برنداشت. یکی از مراجع بزرگ معاصر در جلسه ای که برای تسلیت خانواده ایشان آمده بود، می گفت، در این پنجاه سالی که ایشان را می شناختم در کنار مبارزه همواره در جلسات علمی خود از بحث و طرح مسائل غافل نبود. به همین دلیل به دیگران نیز این توصیه را می کرد و طلاب را به جدیت در درس و مردم را به شناخت بیشتر علوم تشویق می نمود. از نکات درس آموز روش علمی ایشان، داشتن روش در تدریس و تحقیق و بیان دیدگاه ها و نظرات دیگران بود. سبک ایشان آن بود که در آغاز اقوال دیگران را به درستی و دقت و امانت به ترتیب تاریخی نقل کند و آنگاه به نقد و بررسی آن بپردازد. زبان نقد بسیار مودبانه و همراه با اشاره به جایگاه و منزلت علمی صاحب آن اندیشه بود.
رویکرد علمی اجتماعی
بخشی از حیات فقیهانه آیتاللّه منتظری به رویکرد اجتماعی و نظر داشتن به عینیت های جامعه و رنج و مصیبت مردم کوچه و بازار و مشکلات معیشت اختصاص یافته بود. به همین دلیل چه در آن هنگام که در موقعیت مسئولیت بود و چه پس از آن به حقوق و نیازهای طبقات محروم، روستائیان، افراد مخالف که در فشار حکومت هستند، تأکید می ورزید و نمی خواست فقیهی باشد که تمام اهتمام او مسائل جزیی و خرده گیری هایی متنسکانه باشد. او به آزادی اندیشه و آزادی بیان عقیده بسیار داشت و آن را ضرورت جامعه و نقد و مهار قدرت می دانست. مشکل استبداد را یکی از مهم ترین آفات جامعه دینی می دانست و در بیان مسائل اجتماعی همیشه آن را در سخنرانی ها و نوشته های خود با ذکر مسائل و نمونه ها بیان می نمود. حقوق بشر یکی دیگر از مباحثی بود که بر آن اهتمام داشت و در این راستا نیز کتابی تحت عنوان رساله حقوق تدوین کرد. ایشان در واکنش بر بحث کنوانسیون حقوق زن معتقد بود که ما باید در جلسات آن شرکت کنیم و با دفاع از حقوق زن موارد اختلافی و چالش برانگیز را به بحث و بررسی بگذاریم. ایشان به آزادی احزاب و آزادی روزنامهها، نیز به شدت معتقد و نوشته هایی در این زمینه ارائه داده است ایشان این امور را برای مبارزه با آسیب های قدرت ضروری می دانست چرا که این آزادی ها بستری مناسب را برای فعالیتهای سیاسی اجتماعی فراهم می سازد. ایشان همواره بر این باور خود استوار بود که همه باید بتوانند در جامعه اظهار نظر کنند و جامعه نیز باید پذیرای اندیشه مخالفان خود باشد.
در حوزه علمیه نیز ایشان به عنوان یک عالم، فقیه بزرگ و برجسته همگان را به نوآوری های کلامی و اجتماعی با نظریه پردازی های مستدل تشویق می کرد و طلاب جوان را به آن راهنمایی می نمود. آیتاللّه منتظری در برخورد با دیگران و حتی منتقدان و مخالفان خود بسیار متواضعانه رفتار میکرد به گونه ای که سادگی و بی پیرایگی ایشان باعث می شد که همگان به راحتی با ایشان به گفتگو بنشینند.
آثار و تألیفات
از نخستین آثار علمی آیت الله منتظری تقریر دیدگاههای فقهی آیتاللّه بروجردی است که میتوان به «نهایة الاصول»، «البدرالزاهر»، «الغصب والاجارة والوصیة» اشاره کرد. اما آثار علمی دیگر ایشان به تقریرات این دروس خلاصه نمیشود. تألیفات فقهی ایشان بهترین مدرک عمق تفکر فقهی و پایه مراتب علمی آن فقیه مجاهد است. کتاب «دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیه» که در چهار جلد عربی چاپ شده و ترجمه فارسی آن از مهمترین کتب فقهی سیاسی تاریخ تشیع بویژه در حوزه حقوق عمومی است. این کتاب که ابتدا به صورت درس خارج در حوزه ارائه شده، در حدود ۲۵۰ جلسه درس اختصاصی و بیشتر از آن جلسات جنبی، به بررسی و تحلیل دروس گذاشته شده است. در میان فقهای اهل سنت در حوزه حقوق عمومی هرچند کارهایی مانند: «الاحکام السلطانیه» ماوردی و ابویعلی قاضی تألیف شده، و در فقه شیعه خلا چنین مباحثی احساس میشد، و فقها در ضمن احکام معاملات، یا مسائلی چون زکات و …، به این مباحث اشاره میکنند، و حضرت امام خمینی نیز در حوزه ولایت فقیه در جلسات درس خارج خود به این مباحث پرداختند که با همین عنوان به زبان فارسی چاپ هم شد. اما به طور گسترده و اختصاصاً در حوزه حکومت و حقوق عمومی، کتاب چهار جلدی آیتاللّه منتظری بزرگترین منبع علمی حوزه تشیع است.
سایر آثار علمی ایشان از قبیل «دراسات فی المکاسب المحرمة»، «کتاب الحدود» و «کتاب الخمس والانفال» به زبان عربی و امثال آنها نمایانگر تسلط ایشان در حوزه فقه اسلامی اعم از شیعه و سنی است. در کنار کارهای فقهی مزبور، این فقیه به شرح مباحث اصول کافی، شرح خطبههای حضرت زهرا (سلاماللّه علیها) و تألیف رساله فارسی و بیان مسائل مورد نیاز کشور و جامعه علمی در حوزه پزشکی، نوجوانان، بانوان و امثال آن پرداخته که هر یک در حوزه خود بخشی از نیازهای جامعه را تأمین کرده و جوابگوی نیازهای جامعه فعلی ماست. در کتاب «اسلام دین فطرت» ایشان به جای رساله های عملیه که مردم عادی کمتر آن را مطالعه می کنند، یکدوره از اصول عقاید و اخلاق و احکام را به زبان ساده بیان کرده است. و همچنین در رساله ها و پاسخ به نامه هایی نیز بسیاری از مسائلی که امروزه محل بحث و نظراست، به زبان فارسی ساده به شرح و بسط مسائل کلامی، فلسفی و فقهی به گونه ای که قابل فهم عمومی باشد، پرداخته است.
منبع: وبلاگ نگاشتهها
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر